Seminarium prussicorum

 

Poniżej przedstawiamy fragmenty polemiki Roberta Klimka z Anną Marciniak-Kajzer na temat badań kopców w rejonie Mrągowa. Pełny tekst polemiki znajdzie czytelnik w Masovia (t. 10, 2007, s. 172-176.)

 

Anna Marciniak-Kajzer, Z problematyki badań nowożytnych kopców w rejonie Mrągowa w świetle wykopalisk w Notyście Wielkim, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Archeologica 23, 2001 r., s. 137-161 (rec. Robert Klimek).

 

    (...) Kopiec w Notyście Wielkim¹ został usypany w zachodniej części miejscowości na kulminacji wzgórza. Obiekt położony jest na przesmyku pomiędzy jeziorami Ryńskie i Mierzejewskie. Od południa dostęp jest do niego ograniczony ciekiem wodnym łączącym obydwa jeziora. Jak słusznie zwróciła uwagę autorka jest to pozostałość stożkowatego nasypu poważnie uszkodzonego na skutek wcześniejszego wybierania ziemi. Przypuszczalnie zachowało się około 2/5 jego pierwotnego założenia. Znaczną część artykułu zajmuje opis przebiegu badań wykopaliskowych prowadzonych na kopcu. W badaniach archeologicznych autorka potwierdziła, że obiekt został w znacznej mierze uszkodzony. Nie została stwierdzona warstwa kulturowa z okresu średniowiecznego, również nie znaleziono ceramiki pochodzącej z tego okresu. Na tej postawie autorka uznała, że kopiec w Notyście Wielkim posiada metrykę nowożytną, lub nawet nowoczesną. Jej zdaniem nie pełnił on również roli feudalnej rezydencji obronnej. Wysunięta natomiast została przez autorkę teza, że opisywany obiekt przypuszczalnie: "miał charakter kopca widokowego, ulokowanego na skraju dworskiego założenia parkowego, lub był kopcem kommemoratywnym, usypanym dla uczczenia np. Zwycięstwa Prus nad Napoleonem, czy chociażby wizyty władcy w tej okolicy." Kolejnym etapem działań badawczych w Notyście Wielkim były dwa inne obiekty, które zdaniem A. Marciniak-Kajzer miały stożkowate nasypy. Jeden z nich znajdował się na północny-zachód od wsi, drugi natomiast znajdował się bezpośrednio na południe. Na powyższych obiektach wykonano kilka wierceń świdrem strzemiączkowym oraz dokonano poszukiwań na powierzchni materiału zabytkowego. W obydwu przypadkach okazało się, że były to formy naturalne².
    Badania archeologiczne kopca w Notyście Wielkim sprowokowały autorkę do wstępnych oględzin kilku innych podobnych obiektów położonych w okolicy Mrągowa. Najpierw poddano analizie badawczej stanowisko w Młyniku³ w gminie Sorkwity. Kopiec położony jest na krawędzi wysokiej skarpy w pobliżu wschodniego brzegu Jeziora Gielądzkiego. Obiekt jest wysoki na około 4 m, posiada niewielki majdan w kształcie elipsy o wymiarach 11 x 12 m. Stanowisko jak słusznie zauważyła autorka zostało zniszczone przez rabunkowy wkop o wymiarach 1 x 2 m, który założony został w jego górnej części. Na miejscu dokonano trzech wierceń, jednak nie stwierdzono warstwy osadniczej i nie znaleziono żadnego przedmiotu zabytkowego, który mógłby pomóc w ustaleniu metryki obiektu. Obiektem, który w następnej kolejności został poddany badaniom był kopiec w Kiersztanowie. Jest on położony w centralnej części wsi w pobliżu prawego brzegu strugi łączącej jeziora: Kiersztanowskie i Juno. Nasyp ma wysokość 4 m od strony południowej i 2 m od północy. Posiada kształt elipsy o wymiarach 8 x 13 m. Na tym stanowisku również nie odkryto materiału zabytkowego i stwierdzono brak warstwy osadniczej. Ostatnim miejscem, jakie poddano oględzinom, był kopiec w miejscowości Spigiel⁴. Znajduje się on na krawędzi skarpy nadrzecznej na prawym brzegu rzeki Dajna. Jest to gliniasty stożkowaty nasyp o wysokości około 4 m i średnicy plateau około 6 m. Również i w tym przypadku nie znaleziono żadnych zabytków, jak i śladów warstwy kulturowej.
    Podsumowując swoje badania autorka uznała, że nie zweryfikowano miejsca, gdzie w miejscowości Notyst Wielki mogłaby się znajdować średniowieczna siedziba rycerska. Zauważyła, że kopce na których zostały przeprowadzone badania archeologiczne były niewątpliwie antropomorficznymi obiektami. Biorąc pod uwagę wnioski wyciągnięte z badań przeprowadzonych na terenie stanowiska w Notyście Wielkim oraz z tytułu artykułu A. Marciniak-Kajzer wykluczyła średniowieczne pochodzenie badanych stanowisk i skłania się ku przypuszczeniom o ich nowożytnym bądź też współczesnym pochodzeniu.
    Autorka przystępując do badań archeologicznych i następnie do publikacji tekstu w ogóle nie dokonała analizy historycznej kartograficznych materiałów źródłowych oraz publikacji archeologicznych na temat opisywanych kopców. Natomiast krótkie opracowanie historii Notystu Wielkiego J. Sikorskiego znajdujące się w zasobach archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, na jakie się autorka powołuje to jest zdecydowanie za mało. Zbyt pochopnie został również wyciągnięty wniosek o nowożytnym pochodzeniu obiektów i to jedynie na podstawie braku warstwy osadniczej na badanych kopcach. Grodzisko w Notyście Wielkim było inwentaryzowane przez Józefa Narońskiego i naniesione zostało na mapę "Districtus Reinensis" już w 1663 r.⁵ Oznaczono je charakterystycznym trójkątem z krzyżem na wierzchołku. Dokładnie w taki sposób zaznaczano na dawnych mapach historyczne założenia obronne takie jak grodziska, czy kopce wartownicze. Tym samym należy wykluczyć jego nowożytne pochodzenie. W 1926 r. obiekt w Notyście Wielkim ponownie był inwentaryzowany przez Hessa von Wichdorffa. Głównym celem inwentaryzacji była jego ochrona przed dewastacją – poważnie on ucierpiał w czasie działań prowadzonych w okresie I wojny światowej, następnie był niszczony przez miejscową ludność w celach gospodarczych poprzez pozyskiwanie ziemi. Hess von Wichdorff stwierdził wówczas niewyraźne pozostałości po budowli drewnianej, przy czym nie był w stanie określić założenia architektonicznego. Znamienne jest to, że A. Marciniak-Kajzer w czasie badań archeologicznych również natknęła się w zachodniej części wykopu V na ślady bliżej nie określonej konstrukcji drewnianej, jednak nie rozwinęła tego tematu. Były to dwa pionowo wbite drewniane pale z umocowanymi na dole kilkoma kamieniami. Hess von Wichdorff podkreślił, że w pobliżu obiektu występowała duża ilość ceramiki średniowiecznej⁶. Grodzisko w Notyście Wielkim było również wzmiankowane przez H. Crome⁷, oraz inwentaryzowane w 1948 r. przez J. Antoniewicza⁸. Obaj naukowcy przypuszczali, że założenie obronne pochodzi z okresu krzyżackiego. Zdaniem G. Białuńskiego osadnictwo w Notyście Wielkim mogło już istnieć w okresie przedkrzyżackim, zaś kopiec mógł pełnić rolę "propugnaculi"⁹.
    Również w przypadku kolejnych badanych stanowisk należy wykluczyć ich nowożytną metrykę. Kopiec w Młyniku został naniesiony na mapę Caspara Hennenbergera z 1576 r.¹⁰ Wspominany był przez pastora z Sorkwit Johanna Riedla w 1728, jako godny uwagi obiekt "usypany i podwyższony nie przez naturę, lecz ludzkimi rękami"¹¹. Stanowisko było znane w niemieckiej literaturze przedwojennej jako Burgwall¹². Należy również zwrócić uwagę na istnienie na plateau okrągłego nieznacznie nieckowatego zagłębienia, które jest przypuszczalnym reliktem po dawnej wieży obserwacyjnej. Tego typu nieckowate zagłębienia można zaobserwować na innych kopcach strażniczych np. w Orle na północ od Rynu. Gródek strażniczy w Spigielu po raz pierwszy inwentaryzowany był przez J. Guise i miał się znajdować na wschód od dawnej drogi Sorkwity - Reszel¹³. Wzmiankowany przez E. Hollacka¹⁴ i po II wojnie światowej wizytowany przez J. Antoniewicza w 1949 r. W źródłach pisanych Spigiel był po raz pierwszy odnotowany w 1422 r.¹⁵ Na koniec kilka zdań o kopcu w Kiersztanowie – stanowisko to nie było w ogóle uwzględnione w przedwojennej literaturze archeologicznej. Po raz pierwszy informacja o nim pojawiła się właśnie w omawianym artykule A. Marciniak-Kajzer. Wydawaje się jednak, że genezy powstania kopca w Kiersztanowie można doszukiwać się w średniowiecznych dokumentach źródłowych. Pobliskie Jezioro Kiersztanowskie (see kirsno) po raz pierwszy było wzmiankowane w 1326 r. podczas opisu przebiegu granic Barcji i Natangii¹⁶. Wyraz Kirsno (Kirsnas, Kirsnan) w języku pruskim oznaczał "czarny"¹⁷. W miejscu, gdzie obecnie znajduje się wieś Kiersztanowo istniała w średniowieczu miejscowość Schwarzenburg, co oznacza "czarny zamek". W 1437 r. na wniosek mieszkańców Schwarzenburga i za zgodą wielkiego mistrza oraz prokuratora Nicolausa Gorlitz w Szestnie zostali oni przeniesieni do Muntowa¹⁸. (...)

Robert Klimek

Przypisy:

¹ Stanowisko w Notyście Wielkim również występuje pod nazwami innych miejscowości, np. Wejdyki (J. Antoniewicz, Józef Naroński, polski inwentaryzator grodzisk w XVII wieku w Prusach, Wiadomości Archeologiczne t. XVII, Warszawa 1950, s. 13-14) i Notyst Mały (teczka w zbiorach Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie, wpis do rejestru zabytków archeologicznych nr C-025 z dnia 17.11.1949 r.).

² W dniu 18.10.2006 r. podczas weryfikacji terenowej autor recenzji stwierdził, że wymienione obiekty są całkowicie naturalnymi wzniesieniami, nie posiadających żadnych widocznych cech nasypów. Bardziej rozsądne byłoby przeprowadzenie nawiertów w okolicy dawnych zabudowań dworskich lub stawu młyńskiego gdzie do obecnych czasów widoczne są pozostałości dawnych grobli. W tych miejscach istniało osadnictwo w XV wieku, niewykluczone jest również występowanie osadnictwa wcześniejszego.

³ Stanowisko w Młyniku występuje również pod innymi nazwami: Laski – jest to powojenna nazwa wsi Młynik (J. Antoniewicz, op. cit., s. 18) i Stama (teczka w zbiorach Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie, wpis do zabytków archeologicznych z roku 1949 nr C-023).

⁴ Stanowisko w Spiglu również występuje pod nazwą Śpigłówka (teczka w zbiorach Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie, wpis do zabytków nr C-243 z 1998 r.).

⁵ J. Naronski, Districtus Reinensis, 1663.

⁶ J. Antoniewicz, op. cit., s. 13-14.

⁷ H. Crome, Karte und Verzeichnis der vor und frühgefchichtlichen Wehranlagen in Ostpreussen, Altpreussen t. 2, 1937, s. 118; H. Crome, Verzeichnis der Wehranlagen Ostpreussens, Prussia Bd. 32, 1939, s. 319.

⁸ J. Antoniewicz, op. cit. s. 13-14.

⁹ G. Białuński, op. cit., s. 21.

¹⁰ C. Hennenberger, Grosse Landtafel von Preussen, Königsberg 1576.

¹¹ M. Toeppen, Historia Mazur, Olsztyn 1998, s. 69.

¹² H. Crome, Verzeichnis der Wehranlagen Ostpreussens, Prussia Bd. 33, 1939, s. 284; E. Hollack, Erlãuterungen zur vorgeschichtlichen Übersichtskarte von Ostpreussen, Glogau-Berlin 1908, s. 87.

¹³ H. Crome, Verzeichnis der Wehranlagen Ostpreussens, Prussia Bd. 34, 1940, s. 124.

¹⁴ E. Hollack, op. cit., s. 154.

¹⁵ M. Toeppen, op. cit., s. 116.

¹⁶ Codex diplomaticus Warmiensis, Bd. I, Mainz 1860, nr 230.

¹⁷ Mikkels Klussis, Bazowy słownik polsko-pruski dla dalszego odrodzenia leksyki (dialekt zamlandzki), Wilno 1999, s. 101; M. Klussis, Lexicon borussicum vetus, Kaunas 2007, s. 101.

¹⁸ M. Toeppen, op. cit., s. 115-116; G. Leyding, op. cit., s. 188.
 

Powrót